Op 12 november publiceerde NASA een galerij met negen Hubble-opnamen van zwaartekrachtlenzen. De gedetailleerde beelden kunnen onderzoekers helpen lensmodellen te maken en een geautomatiseerde zoekmethode voor vergelijkbare bogen in opnamen van de Nancy Grace Roman Space Telescope voor te bereiden. De galerij vormt zo een basis voor toekomstig onderzoek naar donkere materie.
Hoe zwaartekrachtlenzen onzichtbare massa zichtbaar maken
Een zwaartekrachtlens ontstaat wanneer de massa van een voorgrondstelsel het licht van een verder weg gelegen sterrenstelsel afbuigt en vergroot. De vervormde beelden verschijnen onder meer als bogen, ringen of meerdere afbeeldingen van hetzelfde achtergrondstelsel. Door die patronen te modelleren kunnen onderzoekers de totale massa van het voorgrondstelsel schatten, ook de donkere materie die zelf geen waarneembaar licht uitzendt. NASA beschrijft de lensbeelden en hun rol in het onderzoek met Roman.
De galerij laat verschillende lensvormen zien. NASA wijst op een boog met een tegenboog in paneel a, een Einsteinring in paneel f en sterrenstelsels die elk in vier beelden verschijnen in panelen c en i.
Hubble en Roman vullen elkaar aan
De systemen in de galerij werden eerst gevonden door het Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) bij Kitt Peak. Hubble maakte daarna gedetailleerdere opnamen. NASA beschrijft Hubble als een telescoop die vooral zichtbaar en ultraviolet licht waarneemt, met ook enige infraroodwaarneming. Roman is bedoeld om vooral in infraroodlicht een veel groter hemelgebied te doorzoeken, met enige zichtbare waarneming.
Dat verschil maakt de telescopen complementair: Roman kan een bredere groep mogelijke lenzen vinden, terwijl Hubble gedetailleerde beelden van afzonderlijke systemen levert. NASA verwacht dat infraroodwaarnemingen bij paneel d kunnen helpen bepalen of stof een deel van de boog aan het zicht onttrekt en de structuur daardoor minder volledig lijkt.
Wat de voorspellingen voor Roman betekenen
Een peer-reviewed simulatiestudie berekende lensaantallen voor twee verschillende waarnemingsscenario’s. In het basisscenario gebruikte de simulatie belichtingen van 146 seconden en een onderzoeksgebied van 1.700 vierkante graden. De aparte vierbelichtingenberekening geeft bovengrenzen, geen gegarandeerde opbrengst. De studie beschrijft de aannames en resultaten van beide scenario’s.
| Scenario | Belichtingsaanname | Voorspelde detecteerbare lenzen | Systemen voor substructuuranalyse | Criterium en kanttekening |
| Basissimulatie | Eén belichting van 146 seconden; 1.700 vierkante graden | Ongeveer 160.000 | Ongeveer 500 | De circa 500 systemen hebben een signaal-ruisverhouding boven 200. |
| Vierbelichtingenberekening | Vier belichtingen van elk 146 seconden | Bovengrens van 510.000 | Bovengrens van 5.600 | Afzonderlijk scenario; de effectieve belichtingstijd groeit niet lineair met het aantal belichtingen. |
De kleinere aantallen slaan op systemen die volgens de studie geschikt zijn voor gedetailleerde karakterisering van substructuur: kleine massaconcentraties binnen een sterrenstelsel. Een groot aantal mogelijke lenskandidaten betekent dus niet dat al die systemen dezelfde kwaliteit hebben voor zulke analyses.
Een voorspelde catalogus met veel kandidaten is niet hetzelfde als een even grote groep systemen die geschikt is voor gedetailleerde analyse.
Waarom beeldkwaliteit per lenspositie meetelt
De puntspreidingsfunctie (PSF) beschrijft hoe een telescoop het licht van een puntbron over het beeld verspreidt. Volgens de simulatiestudie varieert Roman’s PSF over het beeldvlak; die positieafhankelijke variatie kan de kleine beeldstructuren beïnvloeden waarmee onderzoekers donkere-materiesubstructuur proberen te onderzoeken. Daarom moet de analyse rekening houden met de PSF op de detectorpositie van elke lens.