NASA opublikowała 12 listopada 2026 roku galerię soczewek grawitacyjnych zaobserwowanych przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a. Zestaw ma pomóc w modelowaniu takich układów i przygotować automatyczne wyszukiwanie podobnych łuków w obrazach teleskopu Roman — przyszłych obserwacjach, które mogą dostarczyć astronomom znacznie więcej kandydatów do analizy. NASA opisuje galerię i jej rolę w przygotowaniach do badań Roman.

Co widać na obrazach soczewek grawitacyjnych Hubble’a?

Dziewięć paneli z jasnymi galaktykami i zakrzywionymi łukami światła, w tym układami niemal tworzącymi pierścienie; każdy panel oznaczono literą od a) do i).

Soczewka grawitacyjna powstaje, gdy masa obiektu na pierwszym planie zakrzywia i wzmacnia światło dalszej galaktyki. Układ może wtedy wyglądać jak łuk, pierścień albo kilka obrazów tego samego źródła. Modelowanie tych zniekształceń pozwala oszacować całkowitą masę obiektu soczewkującego, także jego niewidoczną część.

W galerii NASA wyróżnia między innymi układ łuku i przeciwłuku, pierścień Einsteina oraz galaktyki widoczne w czterech zniekształconych obrazach. To różne geometryczne wzory, które astronomowie mogą dopasowywać do modeli rozkładu masy. Galeria porządkuje przykłady przydatne w tej pracy; nie przedstawia wyniku poszukiwań ciemnej materii.

Jak Hubble i Roman uzupełnią swoje obserwacje?

Instrument DESI jako pierwszy wykrył układy z galerii, a Hubble wykonał później ich obrazy o wyższej rozdzielczości. NASA opisuje Hubble’a jako teleskop obserwujący głównie w świetle widzialnym i ultrafioletowym, z pewnym zakresem podczerwieni. Roman ma obserwować przede wszystkim w podczerwieni i objąć znacznie większy obszar nieba, a jego obserwacje mają dostarczyć kolejnych układów do badania. NASA przedstawia kolejność obserwacji oraz role obu teleskopów.

Szersze pole obserwacji Roman ma ułatwić wyszukiwanie wielu kandydatów, natomiast szczegółowe obrazy Hubble’a pomagają analizować konkretne soczewki. W przypadku jednego z układów NASA wskazuje, że pył przesłania część widzialnego łuku; obserwacje w podczerwieni mogą pomóc ustalić, czy tworzy on pełniejszy pierścień.

Co oznaczają prognozy liczby soczewek Roman?

Liczby pochodzą z symulacji, a nie z wykryć Roman. W badaniu opublikowanym w 2025 roku wariant podstawowy zakładał ekspozycje trwające 146 sekund i modelowany przegląd o powierzchni 1 700 stopni kwadratowych. Symulacja przewidziała około 160 000 wykrywalnych soczewek; około 500 z nich przekraczało stosunek sygnału do szumu 200, przyjęty w badaniu jako kryterium charakteryzacji podstruktury. Autorzy badania opisują założenia symulacji i prognozowane wyniki.

Scenariusz symulacjiZałożenie dotyczące ekspozycjiPrognozowane wykrywalne soczewkiUkłady do charakteryzacji podstrukturyWarunek
Wariant podstawowyPojedyncza ekspozycja: 146 sOkoło 160 000Około 500Stosunek sygnału do szumu większy niż 200 dla charakteryzowanych układów
Łączenie ekspozycjiCztery ekspozycje po 146 sDo 510 000Do 5 600Górne granice prognoz dla osobnego scenariusza

Drugi wiersz opisuje odrębny scenariusz łączenia obrazów, a nie korektę wariantu podstawowego. Badanie traktuje jego wyniki jako górne granice i zaznacza, że efektywny czas ekspozycji nie rośnie liniowo wraz z liczbą połączonych ekspozycji. Liczba kandydatów do wykrycia i mniejsza liczba układów nadających się do szczegółowej analizy odpowiadają więc różnym etapom badania.

Dlaczego jakość obrazu ma znaczenie dla analizy ciemnej materii?

Punktowa funkcja rozmycia (PSF) opisuje, jak układ optyczny rozkłada światło punktowego obiektu na obrazie. Symulacja Roman wykazała, że PSF zmienia się w różnych miejscach pola widzenia instrumentu; ta zmienność może wpływać na drobne struktury wykorzystywane do badania podstruktury soczewkujących galaktyk. Autorzy badania wskazują, że analizując każdą soczewkę, trzeba uwzględnić położenie jej obrazu na detektorze.

Przy soczewkach grawitacyjnych sama liczba kandydatów nie wystarczy: do badania drobnych struktur trzeba też modelować jakość obrazu w miejscu każdej obserwacji.