De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen kende de Nobelprijs voor de Scheikunde 2026 op 7 oktober toe aan Henri B. Kagan en Kenso Soai. De prijs bekroont hun ontdekking van niet-lineaire effecten en autokatalyse in asymmetrische organische synthese: reacties die één spiegelbeeldvorm van een molecuul kunnen bevoordelen en die voorkeur kunnen versterken. De totale prijs bedraagt 12 miljoen Zweedse kronen, gelijk verdeeld over de twee laureaten. De officiële bekendmaking geeft ook de prijsverdeling.
Wat chiraliteit bij moleculen betekent
Een molecuul is chiraal als het twee spiegelbeeldvormen kan hebben die niet precies op elkaar passen. Die vormen heten enantiomeren. Ze kunnen vergelijkbare fysische eigenschappen hebben, maar in biologische systemen verschillend werken.
Homochiraliteit betekent dat in een systeem één van zulke spiegelbeeldvormen overheerst. In de uitleg van de Academie is één vorm van aminozuren aanwezig in eiwitten in cellen; de andere vorm komt zelden voor in de natuur. De bekroonde chemie gaat over reacties die zo’n voorkeur tussen molecuulvormen kunnen voortbrengen en versterken.
Hoe asymmetrische reacties en autokatalyse werken
Een asymmetrische reactie bevoordeelt de vorming van de ene enantiomeer boven de andere. Bij niet-lineaire effecten is de invloed van de katalysator op de verhouding tussen de gevormde molecuulvormen niet recht evenredig: een kleine verschuiving kan een grotere invloed hebben op de uitkomst.
Autokatalyse voegt daar een terugkoppeling aan toe. Een product van de reactie werkt zelf als katalysator en bevordert zo de vorming van meer moleculen van zijn eigen vorm. Daardoor kan een aanvankelijk verschil groeien. Samen beschrijven de twee mechanismen hoe een reactie een moleculaire voorkeur kan versterken.
De officiële mijlpalen van Kagan en Soai
De Academie noemt verschillende momenten in het onderzoek dat de prijs erkent. Kagan zette in 1986 een eerste beslissende stap. Een belangrijke publicatie van Soai volgde in 1995; in 2003 presenteerde hij een reactie waarin volgens de Academie slechts één van de twee mogelijke spiegelbeeldvormen werd gevormd.
| Jaar | Mijlpaal |
| 1986 | De Academie noemt dit de eerste beslissende stap van Kagan in het bekroonde werk. |
| 1995 | Soai publiceerde over een asymmetrische reactie met het potentieel om homochiraal te worden. |
| 2003 | Soai presenteerde een reactie waarin één van de twee mogelijke spiegelbeeldvormen werd gevormd. |
| 7 oktober 2026 | De Academie maakte bekend dat Kagan en Soai de Nobelprijs voor de Scheikunde kregen. |
Waarom controle over molecuulvormen belangrijk is
De Academie noemt de ontdekkingen belangrijk voor chemici die reacties ontwerpen om geneesmiddelen te maken. Spiegelbeeldvormen kunnen in biologische systemen verschillend werken, dus het is relevant welke vorm een synthese oplevert. De bekroonde mechanismen bieden inzicht in hoe chemici die selectiviteit tijdens een reactie kunnen sturen.
