Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii 2026 otrzymali wspólnie Henri B. Kagan i Kenso Soai. Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła tę decyzję 7 października 2026 roku, wyróżniając odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej — procesów, które mogą sprzyjać powstawaniu jednej z dwóch lustrzanych form cząsteczki.
Za co przyznano nagrodę
Królewska Szwedzka Akademia Nauk doceniła badania nad tym, jak sterować reakcjami asymetrycznymi i wzmacniać w nich przewagę jednej formy molekuły. Nagroda wyniosła łącznie 12 mln koron szwedzkich; Henri B. Kagan i Kenso Soai otrzymali po połowie, czyli po 6 mln koron.
Co oznacza chiralność cząsteczki
Cząsteczka jest chiralna, jeśli może występować w dwóch lustrzanych formach, których nie da się nałożyć na siebie. Takie pary nazywa się enancjomerami. Mogą mieć podobne właściwości fizyczne, a zarazem różnie oddziaływać w układach biologicznych.
Pojęcie homochiralności opisuje sytuację, w której dominuje jedna z takich form. Królewska Szwedzka Akademia Nauk wskazuje, że w białkach komórek występuje jedna z dwóch lustrzanych form aminokwasów, a druga jest rzadka w przyrodzie.
Jak działają reakcje asymetryczne i autokataliza
Reakcja asymetryczna sprzyja powstawaniu jednej z lustrzanych form cząsteczki. Efekty nieliniowe pozwalają wpływać na przebieg takiej reakcji, a autokataliza może wzmacniać różnicę między formami: produkt działa jako katalizator i pobudza powstawanie kolejnych cząsteczek własnego rodzaju.
To sprzężenie zwrotne. Jeśli na początku jedna forma ma przewagę, autokataliza może ją zwiększać w toku reakcji.
Etapy badań Kagana i Soaia
Królewska Szwedzka Akademia Nauk wskazała trzy wcześniejsze kamienie milowe prac laureatów przed ogłoszeniem nagrody w 2026 roku.
| Data | Etap |
| 1986 | Pierwszy przełomowy etap prac Henriego B. Kagana nad efektami nieliniowymi w reakcjach asymetrycznych. |
| 1995 | Publikacja Kenso Soaia opisała reakcję asymetryczną, która mogła prowadzić do homochiralności. |
| 2003 | Kenso Soai przedstawił reakcję, w której powstała jedna z dwóch możliwych form lustrzanych. |
| 7 października 2026 | Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła przyznanie Nagrody Nobla w dziedzinie chemii Henriemu B. Kaganowi i Kenso Soaiowi. |
Dlaczego kontrola formy cząsteczki ma znaczenie
Enancjomery mogą zachowywać się odmiennie w środowisku biologicznym, dlatego kontrolowanie tego, która forma powstaje w reakcji, ma znaczenie dla projektowania syntezy farmaceutycznej. Królewska Szwedzka Akademia Nauk wskazuje, że odkrycia laureatów okazały się ważne dla chemików opracowujących reakcje służące wytwarzaniu leków.
