Probeer je een van je oudste ervaringen voor de geest te halen. Misschien zie je een specifiek detail, een persoon, een kleur, een geluid. Ondanks de ouderdom komt de herinnering gemakkelijk terug, maar er is een klein probleem: herinneringen blijven niet voor altijd intact, en telkens wanneer er een gat valt, probeert de hersenen dat op te vullen met iets. Alsof dat nog niet genoeg is, kan dit proces gemanipuleerd worden, waardoor iemand uiteindelijk een fictieve voorstelling creëert op basis van fragmenten van eerdere herinneringen.
Valse herinneringen
De term 'valse herinneringen' klinkt zelfs een beetje tegenstrijdig. Herinneringen zijn gebaseerd op wat we hebben meegemaakt en zijn essentieel voor de vorming van ervaringen en vaardigheden. In wezen... zijn ze van ons. Hoe kunnen ze dan vals zijn? Deze kleine oefening die we medio 2017 deelden, leert ons hoe gemakkelijk en snel een valse herinnering wordt geïntroduceerd.
Het Mandela-effect
In bredere gevallen is een sprekend voorbeeld het Mandela-effect, met feiten die op de een of andere manier in het collectieve geheugen zijn beland, en die nooit zijn gebeurd. Een grote stap om aan deze chaos te ontsnappen is het begrijpen van hoe het geheugen werkt. De klassieke fout is om herinneringen te interpreteren als gegevens in een fysiek archief, terwijl ze in werkelijkheid veel vluchtiger en onstabieler zijn dan we ons voorstellen.
Hoe de hersenen herinneringen opslaan
Volgens psycholoog Julia Shaw, die ook specialist is in valse herinneringen, is het 'geheugen' geen individuele fysieke structuur, maar bestaat het als een verspreid netwerk door de hersenen.
Wanneer we zo'n herinnering ophalen, activeren we tegelijkertijd verschillende hersengebieden, waardoor een representatie ontstaat van wat je hebt meegemaakt. Elke keer dat we ons iets herinneren, worden de verbindingen in deze netwerken sterker, maar dat garandeert niet hun stabiliteit.
Herinneren is reconstrueren
Cognitief psycholoog Elizabeth Loftus legt uit dat het concept van permanentie in het langetermijngeheugen nooit volledig is bewezen. Met andere woorden, we 'reconstrueren' en 'reconsolideren' die herinnering bij elke oproep, en de mogelijkheid ontstaat om haar te wijzigen.
De gevaren van manipulatie
Het gaat om iets volkomen natuurlijks, maar met zeer belangrijke gevolgen. Ten eerste: manipulatie. Desinformatie, nepnieuws, suggestieve vragen, herhaalde gegevens, post-waarheid. Doctor Loftus gebruikt direct de term "besmetting van het geheugen".
De rol van de verbeelding
Shaw voerde een experiment uit waarin ze via een reeks interviews aantoonde dat verbeelding een cruciale rol speelt bij het construeren van valse herinneringen. Door herhaling wordt wat 'zou kunnen' zijn gebeurd, omgezet in iets dat 'is gebeurd'.
Gevolgen voor de rechtspraak
Nu zijn rechtssystemen afhankelijk van getuigenissen en psychologische analyses. Maar als het geheugen zo fragiel en kneedbaar is, hoe kan het dan zo hoog worden aangeslagen?
Twee opmerkelijke feiten
Tot slot twee gegevens: Meer dan 70 procent van de vrijspraken op basis van DNA-onderzoek in de Verenigde Staten betreft onjuiste verklaringen van getuigen, en deskundigen geloven dat er een zeker potentieel is voor therapeutische interventie door valse herinneringen beter te begrijpen en de mogelijkheid te onderzoeken om slechte ervaringen te wijzigen met als doel de kwaliteit van leven van de patiënt te verbeteren.
