Spróbuj przypomnieć sobie jedno ze swoich najstarszych doświadczeń. Być może uda ci się zobaczyć jakiś szczegół, osobę, kolor, dźwięk. Mimo upływu czasu pamięć wraca z łatwością, ale jest pewien problem: wspomnienia nie pozostają nienaruszone na zawsze, a za każdym razem, gdy pojawia się luka, mózg próbuje wypełnić ją czymś. Co więcej, proces ten może być manipulowany, tak że człowiek tworzy fikcyjną reprezentację opartą na fragmentach wcześniejszych wspomnień.
Czym są fałszywe wspomnienia?
Fałszywe wspomnienia. To sformułowanie wydaje się nawet sprzeczne. Wspomnienia opierają się na czymś, czego doświadczyliśmy, są fundamentalne dla kształtowania doświadczeń i umiejętności. Zasadniczo… są nasze. Jak więc mogą być fałszywe? To małe ćwiczenie, które udostępniliśmy w połowie 2017 roku, pokazuje, jak łatwo i szybko można wprowadzić fałszywe wspomnienie. W szerszym ujęciu doskonałym przykładem jest Efekt Mandeli, czyli fakty, które w jakiś sposób zakorzeniły się w umysłach ludzi, a nigdy nie miały miejsca.
Jak działa pamięć?
Według psycholog Julii Shaw, specjalistki od fałszywych wspomnień, pamięć nie jest pojedynczą fizyczną strukturą, ale istnieje jako rozproszona sieć w całym mózgu. Podczas przywoływania wspomnienia aktywujemy jednocześnie wiele regionów mózgu, tworząc reprezentację tego, czego doświadczyliśmy. Każde wspomnienie wzmacnia połączenia w tych sieciach, ale nie gwarantuje to ich stabilności.
Psycholog poznawcza Elizabeth Loftus wyjaśnia, że nigdy w pełni nie udowodniono koncepcji trwałości pamięci długotrwałej. Innymi słowy, za każdym razem, gdy przywołujemy wspomnienie, „rekonstruujemy” i „rekonsolidujemy” je na nowo, co stwarza możliwość jego modyfikacji.
Manipulacja i zanieczyszczenie pamięci
To zjawisko jest całkowicie naturalne, ale ma bardzo ważne konsekwencje. Przede wszystkim manipulacja. Dezinformacja, fałszywe wiadomości, sugestywne pytania, powtarzające się dane, postprawda. Doktor Loftus posługuje się wprost terminem „zanieczyszczenie pamięci”.
Shaw przeprowadziła eksperyment, w którym za pomocą serii wywiadów wykazała, że wyobraźnia odgrywa kluczową rolę w budowaniu fałszywych wspomnień. Dzięki samemu powtarzaniu to, co „mogło” się wydarzyć, staje się tym, co „się wydarzyło”.
Konsekwencje dla systemu sprawiedliwości
Systemy sprawiedliwości opierają się na zeznaniach i analizach psychologicznych. Ale skoro pamięć jest tak krucha i plastyczna, jak można ją tak wysoko cenić?
Na koniec dwie informacje: ponad 70 procent uniewinnień opartych na badaniach DNA w Stanach Zjednoczonych dotyczy błędnych zeznań świadków, a eksperci uważają, że istnieje pewien potencjał interwencji terapeutycznej, gdy lepiej zrozumiemy fałszywe wspomnienia i zbadamy możliwość modyfikowania złych doświadczeń w celu poprawy jakości życia pacjenta.
