Domena publiczna to jeden z najważniejszych zasobów, jakie mamy do dyspozycji. Pierwszego dnia każdego roku spora liczba utworów zyskuje ten status prawny, umożliwiając ich wolny dostęp, w zależności od tego, co mówią przepisy o własności intelektualnej w danym kraju. Science fiction ma już kilku bardzo ważnych przedstawicieli w domenie publicznej, a dziś przedstawimy skromną listę dziewięciu z nich, abyś mógł jak najszybciej wgrać je na swój czytnik.
Własność intelektualna. Prawo autorskie. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ograniczona dystrybucja. Licencje. Te i inne słowa symbolizują jeden z najstarszych konfliktów. Autor ma wiele praw do swoich dzieł, ale świat coraz mocniej kwestionuje to, że prawa te rozciągają się na spadkobierców na coraz dłuższe okresy. Domena publiczna służy (między innymi) jako fundamentalna granica, jednak zawsze znajdą się siły próbujące ograniczyć jej zasięg. Ogólnie rzecz biorąc, domena publiczna jest związana z przepisami o prawie autorskim obowiązującymi w każdym kraju, ale to nie przeszkodzi nam w przedstawieniu kilku propozycji skupionych na książkach i opowiadaniach science fiction, które możesz czytać lub pobierać bez łamania prawa.
Wojna światów – H.G. Wells
Prawdopodobieństwo, że na Marsie istnieje coś żywego, wynosiło milion do jednego… a mimo to przybyli. Wojna światów to prawdziwa ikona „literatury inwazyjnej”, która (z pomocą Marsjan) przewidziała grozę koncepcji „wojny totalnej”, jaką świat pozna kilka dekad później. Wszystkie dzieła Wellsa weszły już do domeny publicznej w krajach, w których obowiązuje okres 70 lat po śmierci autora, plus korekta na następny rok. W tym przypadku – 2017.
Planilandia – Edwin Abbott Abbott
Kwadrat, kula, wyraźna satyra na wiktoriańskie społeczeństwo i prawdopodobnie najlepsza lekcja, jaką możemy dostać na temat wielowymiarowości. Osobiście wolę oryginalny tytuł Flatland, ale niezależnie od wersji, na którą się zdecydujesz, naprawdę zasługuje na twój czas. Abbott zmarł w październiku 1926 roku, więc cała jego bibliografia należy do domeny publicznej, nawet w wymagających przepisach, takich jak hiszpańskie, które przewidują 80 lat ochrony.
1984 – George Orwell
Obowiązkowa pozycja w każdej bibliotece i instrukcja obsługi współczesnej polityki (oczywiście to bardzo zła wiadomość). 1984 nie ma statków kosmicznych ani kosmitów, ale ten rozwój tak zwanej „science fiction społecznej”, dokonany przez Orwella, jest jednym słowem, mistrzowski. Sytuacja prawna 1984 jest nieco skomplikowana. Orwell zmarł w 1950 roku, więc jego dzieła są w domenie publicznej w Urugwaju, Australii (która oferuje doskonałą wersję online), Kanadzie i Wenezueli. Reszta musi poczekać.
Nowy wspaniały świat – Aldous Huxley
Debaty w sieci porównujące 1984 z Nowym wspaniałym światem nie mają końca. Z pewnego punktu widzenia tekst Huxleya to „druga strona medalu”, a sam pisarz dokonał głębszej analizy w eseju „Nowa wizyta w nowym wspaniałym świecie”. Powieść pochodzi z 1932 roku, a Huxley odszedł w listopadzie 1963. W większości przypadków pozostanie pod prawem autorskim do 2034 roku, z wyjątkiem Kanady i Urugwaju, gdzie jest już w domenie publicznej.
Księżniczka Marsa – Edgar Rice Burroughs
Nikt nie może zaprzeczyć, że była źródłem inspiracji dla pisarzy pokroju Bradbury’ego, Heinleina, Clarke’a, a nawet samego Carla Sagana. Przyznaję, że jej adaptacja filmowa zasłużyła na lepszy los. To pierwsza opublikowana powieść Burroughsa i pierwsza z długiej sagi o Barsoom, liczącej dziesięć dodatkowych książek. Znów – w domenie publicznej jest dostępna w Australii, Kanadzie, Urugwaju i Wenezueli, ze względu na śmierć Burroughsa w marcu 1950 roku.
Podróż do wnętrza Ziemi – Juliusz Verne
Kto by pomyślał, że profesor geologii o dość zgorzkniałym charakterze i jego młody siostrzeniec zostaną bohaterami jednej z najbardziej epickich historii XIX wieku? Cóż, w głowie Verne’a tak właśnie się stało, a popularność Podróży do wnętrza Ziemi była tak wielka, że jej adaptacje trudno zliczyć. Ze śmiercią Verne’a w marcu 1905 roku wszystkie jego historie automatycznie weszły do domeny publicznej.
Frankenstein – Mary Shelley
Niektórzy określają dzieło Shelley mianem „miękkiej science fiction”. Na wpół szalony naukowiec przeprowadza wątpliwe eksperymenty, dzięki którym tworzy stworzenie, które nazywa potworem, a ono pragnie jedynie towarzystwa i miłości… tak, „miękkiej”. Ale ile osób zadało sobie trud przeczytania oryginalnej powieści? Frankenstein skończył w tym roku dwa stulecia, więc z łatwością omija wszelkie ograniczenia domeny publicznej, tak samo zresztą jak The Last Man.
Dziwny przypadek doktora Jekylla i pana Hyde’a – Robert Louis Stevenson
Proste: jeśli polecam Frankensteina, a z tej listy wykreślam Jekylla i Hyde’a, ktoś rzuci we mnie patelnią. Niepokojąca historia tej dziwnej, a zarazem nieodpartej pary miała tak wielki wpływ na czytelników, że powieść sprzedała się w 40 tysiącach egzemplarzy w sześć miesięcy – całkiem nieźle jak na publikację z 1886 roku. Wszystko, co napisał Stevenson, należy do domeny publicznej, łącznie z jego klasyczną przygodą, Wyspą skarbów.
Kolor z przestworzy – H.P. Lovecraft
„Lisandro, Lovecraft to fantasy”. To technicznie prawda w przypadku większości jego utworów, ale w Kolorze z przestworzy nie ma Pradawnych Bogów. Znudzony „kosmitami zbyt ludzkimi”, Lovecraft stworzył stworzenie naprawdę przerażające, wymykające się wszelkim próbom zrozumienia. Efekt? Mówi sam za siebie. To jedno z najlepszych opowiadań Lovecrafta, a po jego śmierci w 1937 roku przeszło do domeny publicznej.
Miałem w planach zaproponować dziesiąty tytuł, ale wpadłem na lepszy pomysł: będąc przekonanym, że po drodze pominąłem jakąś ważną książkę, chcę, żeby dziesiąty wybór należał do ciebie. Zostaw komentarz z nazwą książki, która powinna uzupełnić tę listę – czy to z domeny publicznej, czy darmowej za zgodą autora. To otwiera wiele możliwości. Dziękuję za lekturę!
