Op 30 oktober 1961 hervatte de Sovjet-Unie haar kernproeven met een demonstratie van buitengewone kracht. De Tsaarbom, oorspronkelijk ontworpen voor 100 megaton, werd 'beperkt' tot 50 megaton en in slechts vier maanden gebouwd – een opmerkelijk technisch hoogstandje, vooral omdat er nog nooit een ontploffing op dat niveau had plaatsgevonden.
De nucleaire pauze
Op 31 maart 1958 stemde de Opperste Sovjet in met het stoppen van alle kernproeven, op voorwaarde dat andere grootmachten hetzelfde zouden doen. De Amerikaanse president Dwight D. Eisenhower noemde de aankondiging echter een truc, omdat de Sovjet-Unie net een reeks ontploffingen had uitgevoerd en het Westen klaarstond voor Operatie Hardtack I.
Hardtack I - Poplar bereikte 9,3 megaton, de zesde krachtigste test van de Verenigde Staten
Na veel heen en weer en programma's die in een stroomversnelling werden uitgevoerd (Hardtack II had 37 ontploffingen in anderhalve maand), kwamen de VS, de Sovjet-Unie en het Verenigd Koninkrijk op 31 oktober 1958 een tijdelijke pauze overeen. Hardtack II-Titania was een dag eerder voltooid en de Sovjets stopten op 3 november met de ontploffing van Joe 74.
De nucleaire furie werd 36 maanden gestopt, en even leek een vreedzame oplossing voor de Koude Oorlog mogelijk. Maar de vernietiging van een Amerikaans spionagetoestel boven Sovjetgebied in mei 1960 maakte alles ingewikkelder.
De chaos van 1961
1961 werd een kookpunt. Joeri Gagarin 'zwaaide vanuit de ruimte' en de mislukte invasie van de Varkensbaai in april – beide gebeurtenissen vonden binnen een week plaats. Drie maanden later, op 10 juli 1961, gaf Nikita Chroesjtsjov opdracht om te beginnen met de bouw van de Tsaarbom. Een maand later begon de bouw van de Berlijnse Muur.
Het doel was pure propaganda: de Sovjet-Unie wilde zich presenteren als een sterke tegenstander. Chroesjtsjov zag de nieuwe president John F. Kennedy als zwak, maar de Amerikaanse nucleaire capaciteit was superieur, met Jupiter-raketten in Turkije en Italië gericht op Moskou en andere steden. De ontploffing moest ook samenvallen met het 22e Congres van de Communistische Partij, het laatste waarbij de Chinese Communistische Partij aanwezig was.
De Tsaarbom
De officiële naam van de bom was 'Product 602', maar hij stond ook bekend als AN602, RDS-220, Ivan, Vanya en 'De moeder van Kuzka', een oude Russische uitdrukking die zoveel betekent als 'iemand een lesje leren'. Op 30 augustus 1961 kondigde de Sovjet-Unie de hervatting van haar kernproeven aan, en de VS volgden. Het verschil was enorm: terwijl de Sovjets spraken over ontwerpen van honderden megaton, bleef Operatie Nougat (september 1961 - juni 1962) voornamelijk ondergronds, met een piek van 67 kiloton.
De documentaire over de ontploffing van de Tsaarbom, in 2020 door Rusland gedeklasseerd, met Engelse ondertitels
Mijn is groter vs. mijn is beter
In de praktijk was de Tsaarbom vrijwel niet inzetbaar, en zowel tijd als technologische vooruitgang gaven uiteindelijk de voorkeur aan een tactischere visie, met MIRV-systemen die meerdere kernkoppen dragen. Toch evalueerden de VS (meer dan eens) de bouw van kernwapens die zelfs het gigatonniveau konden bereiken. Het Strategic Air Command wilde bommen van 60 megaton, en kenners van Edward Teller (de 'vader van de waterstofbom', een nogal betwiste titel) herinneren zich dat hij vanaf het begin een 'Super' wilde, zoals hier beschreven staat.
Bronnen
Bulletin of the Atomic Scientists en Restricted Data bieden meer achtergrondinformatie.
