Moderne kaarten zijn tegenwoordig een secundaire functie op mobiele apparaten, met constante updates en opvallende aandacht voor detail. Maar de cartografie kende een periode waarin haar grootste exponenten niet aarzelden om wetenschap en fantasie te combineren. Met andere woorden, het was het verlangen naar meer precisie, vermengd met beschrijvingen van magische landen en mythische wezens. In die tijd leefde Abraham Ortelius, meester-cartograaf en geograaf uit eigen verdienste, beschouwd als de vader van de atlas.
Een kunstvorm en een wetenschap
Elke keer dat we een kaart op onze computer of smartphone laden, ontvangen we een efficiënte, nauwkeurige, koude kopie. Maar dat was niet altijd zo. Het volstaat om enkele oude kaarten te bekijken om te zien dat de cartografie niet alleen werd gezien als een wetenschappelijk proces dat geavanceerde technieken vereiste, maar ook als een kunstvorm, met een onberispelijke esthetiek. De zogenaamde Tijdperk van de Ontdekkingen leidde tot een ware cartografische explosie, en één man in het bijzonder werd een sleutelfiguur voor de ontwikkeling ervan: Abraham Ortelius.
Van colorist tot cartograaf
Ortelius werd geboren in Antwerpen op 14 april. Al op twintigjarige leeftijd begon hij zijn carrière als colorist en illustrator voor het Sint-Lucasgilde, maar zijn definitieve "bekering" tot de cartografie vond plaats na zijn ontmoeting met Gerardus Mercator (ja, dezelfde Mercator van de projectie die iedereen bekritiseert) en reisde hij meer dan eens met hem mee. Ortelius staat erom bekend dat hij een groot deel van Europa heeft doorkruist, met name de oude "Zeventien Provinciën" van de Nederlanden, maar de geschiedenis heeft hem een ereplaats gegeven dankzij de publicatie van het eerste moderne atlas.
Het eerste moderne atlas
Volgens sommige bronnen was de creatie van de atlas een suggestie van Mercator zelf, en Ortelius gaf er vorm aan. Met in totaal 53 kaarten, allemaal van hetzelfde formaat en dezelfde stijl, kende het "Theatrum Orbis Terrarum" zijn eerste editie. Een opvallend detail is dat heel weinig van de kaarten in de atlas door Ortelius zelf waren gemaakt; ze vertegenwoordigen eigenlijk het werk van de meester-cartografen die hij bewonderde. Het succes van de atlas was zo groot dat hij in het eerste jaar vier keer herdrukt moest worden. Later bereikte het 42 edities, met vertalingen in zeven talen (Latijn, Engels, Duits, Vlaams, Frans, Spaans en Italiaans).
Typus Orbis Terrarum
Het populairste en bekendste kaart in de atlas is een creatie van Ortelius, het "Typus Orbis Terrarum", dat ons de hele wereld toont, gebaseerd op de kennis die destijds over de continenten beschikbaar was. Sterker nog, Ortelius was een van de eersten (om niet te zeggen "de eerste") die zich voorstelde dat de continenten in het verleden met elkaar verbonden waren, met de Amerika's die zich "losmaakten" van Europa en Afrika "door aardbevingen en overstromingen". Logischerwijs hadden de kaarten ook een zeer groot speculatief component. Zo gaat "Typus Orbis Terrarum" vooraf aan de ontdekking van Australië, en wordt het hele zuidelijke gebied aangeduid als "Terra Australis Nondum Cognita". Met andere woorden, de ontdekkingsreizigers geloofden dat er iets was.
Speculatie en fantasie
En over speculatie gesproken, Ortelius aarzelde niet om mythische beesten en bijbelse verwijzingen op sommige van zijn kaarten te zetten. Aan de ene kant verkochten die versies beter, en aan de andere kant wist Ortelius een aanvaardbaar evenwicht te vinden tussen de wetenschappelijke precisie die in die tijd begon te overheersen en de fantastische esthetiek die het publiek zo aantrok.
Abraham Ortelius vertrok op 28 juni naar onbekende oorden, maar zijn visie en talent hebben de tand des tijds doorstaan en duizenden ontdekkingsreizigers geïnspireerd.
Bron: My Modern Met
