Het treft de kleinste dingen – van de laatste plek van de afstandsbediening tot de bushalte, van het wachtwoord van je e-mail tot de zak waarin je de sleutels hebt gestopt. Het bereikt ook populaire zaken, zoals songteksten en dialogen uit bepaalde films. En uiteindelijk kan het mensen op plaatsen zetten waar ze nooit zijn geweest, gebeurtenissen laten ontwikkelen die nooit hebben plaatsgevonden... en beroemde mensen voortijdig begraven. Het concept van valse herinneringen is hier al behandeld, maar wanneer de omvang verandert, geeft de wereld er een andere naam aan: het Mandela-effect.
Nelson Mandela overleed op 5 december 2013, op 95-jarige leeftijd. De Zuid-Afrikaanse regering kondigde tien dagen van rouw af en minstens tachtig staatshoofden betuigden hun respect op de begrafenis. Dit is een feit. We kunnen gemakkelijk aanvullend materiaal vinden en velen herinneren zich nog het schandaal rond de 'bedrieger' die in gebarentaal vertaalde. Toch was een enorm aantal mensen ervan overtuigd dat Nelson Mandela jaren eerder in de gevangenis was gestorven (de meest voorkomende verwijzing is 'in de jaren 80') en dat ze het nieuws zelfs op televisie hadden gezien. Een collectieve valse herinnering die decennialang onder ons zat en die waarschijnlijk miljoenen mensen verraste.
Het Mandela-effect dankt zijn naam aan de 'paranormaal adviseuse' Fiona Broome in 2010, en als verklaring suggereerde zij de mogelijkheid van alternatieve realiteiten en parallelle universums waarin de valse herinneringen werkelijk zijn. Tegenwoordig gelooft men dat we te maken hebben met een combinatie van 'sociale bevestiging en validatie', informatiebias, nepnieuws, misleidende inhoud (bijvoorbeeld gemanipuleerde foto's), de hippocampus die ons een loer draait, en tijd. Gaat het verder dan Nelson Mandela? Het antwoord is een krachtig ja, en bij deze gelegenheid wil ik enkele van de meest opvallende gevallen bespreken. Laten we kijken:
“Luke, ik ben je vader”
Ik moet The Empire Strikes Back tientallen keren hebben gezien, of het nu de originele versie is of een van de 'edities' van George Lucas. Ik durf te zeggen dat ik de dialogen uit mijn hoofd ken in sommige passages van de film, en ik ben ervan overtuigd dat veel fans het hele script kunnen voordragen, maar de beroemde “Luke, ik ben je vader” die tot in den treure is herhaald en op T-shirts is beland... is een uitvinding. De schuld ligt bij de Dark Side. (?)
“De man van de tank”
Het is ongetwijfeld een van de beelden die de twintigste eeuw definieerden: een enkele man, gekleed in een wit overhemd, gaat voor een formatie tanks staan tijdens de protesten op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. Weet je nog wat er met hem gebeurde? Aan de ene kant zijn er degenen die beweren dat hij verpletterd werd. Bloed, ingewanden, alle details. Aan de andere kant zijn er mensen die ervan overtuigd zijn dat hij werd neergeschoten en dood viel. In werkelijkheid kwam de man daar levend vandaan. Minstens vier mensen naderen hem (een van hen op een fiets) en halen hem snel weg. Zijn identiteit of zijn lot is nooit bevestigd, maar de Chinese regering blijft volhouden dat ze hem niet hebben gearresteerd, noch geëxecuteerd, noch weten waar hij is.
“Spiegeltje, spiegeltje”
Deze valse herinnering heeft de bijzonderheid dat hij zich verder verspreid heeft dan de oorspronkelijke taal, en technisch gezien is het een van de meest complexe. Voor een groot aantal Engelssprekenden was de uitdrukking van de Koningin 'spiegeltje, spiegeltje', wat later vertaald werd als 'spiegeltje, spiegeltje'. Als we ons beperken tot de Disney-film, is het in beide talen een fout. De juiste zin is “magische spiegel aan de muur”, terwijl de Iberische nasynchronisatie zegt “magische spiegel, vertel me eens”. Bij het bekijken van de eerste vertalingen van het verhaal van de gebroeders Grimm ontdekken we dat ze inderdaad de zin “spiegel, spiegel” gebruikten (spieglein, spieglein). Dus we kunnen zeggen dat hier sprake is van een 'half' Mandela-effect...
Henry VIII afgebeeld met een kalkoenpoot, de '51 of 52 staten' in de Verenigde Staten, de scène waarin Tom Cruise danst met een zonnebril in Risky Business, en een bepaald gênant moment van Ricky Martin staan ook op de lijst, maar op dit punt nodigen we onze lezers uit om hun eigen voorbeelden van het Mandela-effect in de reacties te delen. Welke andere collectieve valse herinneringen herinneren jullie je? Deel ze!
