Historia zna Xerox jako „kolebkę” interfejsu graficznego oraz rewolucję zapoczątkowaną przez Apple i jego Macintosha (z młotkiem w tle), ale prawda jest taka, że nie byli jedynymi konkurentami w wyścigu o ulepszenie wizualnego profilu komputerów. To prowadzi nas do Digital Research, firmy lepiej znanej z DR-DOS, która w 1984 roku rozpoczęła prace nad GEM, czyli Graphics Environment Manager, środowiskiem operacyjnym przeznaczonym dla systemów z chipami Intel i klasycznym Motorolą 68000, w tym dla linii Atari ST.
Początki GEM
Przygoda z GEM rozpoczęła się w drugiej połowie 1984 roku jako swego rodzaju ewolucyjny skok z biblioteki GSX (Graphics System eXtension) opracowanej przez Dona Heiskella i Lee Lorenzena, pochodzących z samego Xerox PARC i odpowiedzialnych za znaczną część kodu. GSX była z kolei implementacją Graphical Kernel System, pierwszego standardu ISO dla niskopoziomowej grafiki komputerowej, opublikowanego w 1977 roku.
GSX umożliwił Digital Research tworzenie programów graficznych dla głównych platform 8- i 16-bitowych, w tym różnych odmian CP/M i MS-DOS. Wariant 16-bitowy GSX 1.3 przekształcił się w GEM, a jego build 1.0 trafił do OEM-ów 28 lutego 1985, dziewięć miesięcy przed Windows 1.0 (20-11-1985), i pięć miesięcy przed tym, jak Commodore zaprezentowało Amigę 1000 z systemem AmigaOS (23-07-1985). Wyprzedził też IBM TopView o kilka dni, ale TopView działał głównie w trybie tekstowym.
Licencje i procesy sądowe
Oczywiście GEM miał przed sobą tytaniczne zadanie: przekonać użytkowników, odtwarzając środowisko wizualne bardzo podobne do Macintosha na sprzęcie IBM PC, oraz przekonać zarówno producentów, jak i programistów do jego przyjęcia. W tym celu Digital Research zorganizowało seminarium przed oficjalną premierą, na którym wyjaśniono techniczne szczegóły GEM, ale przedstawiciele firmy wywołali kryzys marketingowy potwierdzając, że oprogramowanie działa wyłącznie na sprzęcie IBM, pozostawiając klony poza równaniem. Dlaczego? Prosto: Digital Research chciało, aby OEM-y płaciły licencję za dostęp do wsparcia.
Reakcja programistów była stanowcza: nikt nie tknąłby GEM, gdyby nie działał na popularnych alternatywnych komputerach (na przykład na komputerach Compaq). Sam Gary Kildall, prezes i założyciel Digital Research, musiał wyjść i uspokajać nastroje, ale nie mieli innego wyjścia, jak tylko wycofać się z tego ograniczenia.
Jakby tego było mało, Apple wystąpiło przeciwko Digital Research z powództwem dotyczącym „look and feel” GEM. Digital Research nigdy nie przyznało się do naruszenia praw autorskich, ale mimo to doszło do ugody z Cupertino: płatność gotówką, wycofanie pierwszej wersji GEM oraz szereg zmian graficznych w wersji 2.0. Build znany jako GEM Desktop 2.0 zadebiutował w marcu 1986 roku z obsługą VGA, zmodyfikowanymi ikonami i poprawionymi błędami.
GEM na Atari ST
Ostatnią wersją detaliczną GEM był GEM/3 Desktop w listopadzie 1988 roku, a wraz z nią zakończyła się sprzedaż komercyjna. Już w styczniu tego roku mówiło się o GEM jako o ofierze braku przywództwa w Digital Research i kiepskiej strategii marketingowej. Poza pewnymi szczegółami technicznymi (które można było naprawić), takimi jak brak dobrego interfejsu klawiaturowego, GEM znalazł bardziej stabilny grunt w linii komputerów Atari ST pod nazwą Atari TOS.
Atari TOS jest wynikiem środowiska graficznego GEM działającego na odpowiedniku DOS-a o nazwie GEMDOS. Pierwotny pomysł zakładał użycie GEM na CP/M-68K, dla którego Digital Research stworzyło już port na komputery ST. Jednak jego stan techniczny był dość słaby i wymagał dużego nakładu dodatkowych prac.
Drugą ofertą Digital Research był GEMDOS. Atari postanowiło podążyć tą drogą, portując GEMDOS na Atari ST, a ponieważ Atari zajęło się większością prac nad wersją na 68000, mogło kontynuować prace nad Atari TOS bez konieczności uzyskiwania dodatkowych licencji od Digital Research i bez obaw o prawne gniew Apple. Linia Atari ST obejmowała lata 1985–1993 i zyskała popularność szczególnie w świecie muzyki.
GEM współcześnie
Caldera kupiła to, co zostało z Digital Research w 1996 roku, ale plany wskrzeszenia GEM nigdy nie doszły do skutku. Zamiast tego firma postanowiła uwolnić kod GEM na licencji GPL 2.0 w 1999 roku. Dało to początek wariantom na PC, takim jak FreeGEM i OpenGEM, łatwo odnajdywanym przy odrobinie „google-fu”. W przypadku Atari ST najlepszą alternatywą jest poszukanie kopii klona EmuTOS i użycie go na realnym sprzęcie lub w kompatybilnym emulatorze, jakim jest Hatari.
