De geschiedenis kan ons vertellen over Xerox als de 'bakermat' van de grafische interface, en over de revolutie die Apple met zijn Macintosh ontketende (met hamergooi inbegrepen), maar het is zeker dat ze niet de enige concurrenten waren in de race om het visuele profiel van computers te optimaliseren. Dat brengt ons bij Digital Research, een naam die vooral bekend is van DR-DOS, dat in 1984 begon met de ontwikkeling van GEM of Graphics Environment Manager, een omgevingssysteem bedoeld voor systemen met Intel-chips en de klassieke Motorola 68000, inclusief de Atari ST-lijn.
De oorsprong van GEM
Het avontuur van GEM begon in de tweede helft van 1984, als een soort evolutionaire sprong van de GSX-bibliotheek (Graphics System eXtension), ontwikkeld door Don Heiskell en Lee Lorenzen, afkomstig van Xerox PARC zelf, en verantwoordelijk voor een groot deel van de code. Op zijn beurt was GSX een implementatie van het Graphical Kernel System, de eerste ISO-standaard voor laag-niveau computergraphics, gepubliceerd in 1977.
GSX stelde Digital Research in staat grafische programma's te maken voor de belangrijkste 8- en 16-bits platforms van die tijd, waaronder de verschillende smaken van CP/M en MS-DOS. De 16-bits variant van GSX 1.3 werd GEM, en de build 1.0 kwam op 28 februari 1985 in handen van de OEM's, negen maanden voor Windows 1.0 (20-11-1985), en vijf maanden voordat Commodore zijn Amiga 1000 met AmigaOS presenteerde (23-07-1985). Het was ook enkele dagen eerder dan IBM TopView, maar het is belangrijk op te merken dat TopView voornamelijk in tekstmodus werkte.
Licenties en rechtszaken
Uiteraard had GEM een titanische taak voor de boeg: gebruikers overtuigen door een visuele omgeving te reproduceren die sterk leek op die van de Macintosh op de hardware van de IBM PC, en zowel fabrikanten als ontwikkelaars overtuigen om het te adopteren. Daartoe organiseerde Digital Research vóór de officiële lancering een seminar waarin de technische details van GEM werden uitgelegd, maar de vertegenwoordigers zorgden voor een marketingcrisis door te bevestigen dat de software alleen op IBM-hardware werkte, waardoor compatibele clones buiten de boot vielen. Waarom? Simpel: Digital Research wilde dat OEM's een licentie betaalden voor toegang tot de ondersteuning.
De reactie van ontwikkelaars was krachtig: niemand zou GEM aanraken als het niet werkte op populaire alternatieve machines (bijvoorbeeld Compaq-computers). Gary Kildall, president en oprichter van Digital Research, moest de gemoederen bedaren, maar ze hadden geen andere keuze dan de beperking terug te draaien.
Alsof dat nog niet genoeg was, kwam Apple in aanvaring met Digital Research met een principekwestie over de 'look and feel' van GEM. Digital Research heeft nooit een inbreuk op het copyright toegegeven, maar kwam toch tot een akkoord met Cupertino: een geldbedrag, het terugtrekken van de eerste versie van GEM, en verschillende grafische hervormingen voor versie 2.0. De build die bekend staat als GEM Desktop 2.0 debuteerde in maart 1986 met VGA-ondersteuning, aangepaste iconen en diverse gecorrigeerde bugs.
GEM op de Atari ST
De laatste retailversie van GEM was GEM/3 Desktop in november 1988, waarmee de commerciële verkoop eindigde. Al in januari van dat jaar werd GEM beschreven als een slachtoffer van het gebrek aan leiderschap bij Digital Research, met een slechte marketingstrategie. Afgezien van bepaalde technische details (die opgelost konden worden), zoals het ontbreken van een goede toetsenbordinterface, vond GEM vastere grond in de Atari ST-lijn, onder de naam Atari TOS.
Atari TOS is het resultaat van de grafische omgeving van GEM, draaiend op een DOS-equivalent genaamd GEMDOS. Het oorspronkelijke idee was om GEM te gebruiken op CP/M-68K, waarvan Digital Research al een port voor de ST-computers had gemaakt. De technische staat was echter vrij slecht en zou een grote hoeveelheid extra ontwikkeling vereisen.
Het tweede aanbod van Digital Research was GEMDOS. Atari besloot die route te volgen met een port van GEMDOS voor de Atari ST, en omdat Atari het grootste deel van de ontwikkeling voor de 68000-versie voor zijn rekening nam, kon het verder werken aan Atari TOS zonder extra licenties van Digital Research en zonder de juridische woede van Apple. De Atari ST-lijn liep van 1985 tot 1993 en vond verschillende populairiteitspolen, vooral in de muziekwereld.
GEM vandaag
Caldera kocht in 1996 wat er nog over was van Digital Research, maar de plannen om GEM nieuw leven in te blazen werden nooit uitgevoerd. In plaats daarvan besloot het bedrijf de code van GEM in 1999 onder GPL 2.0 vrij te geven. Dit leidde tot varianten voor pc zoals FreeGEM en OpenGEM, gemakkelijk te vinden met een beetje Google-fu. Voor de Atari ST is het beste alternatief een kopie van de kloon EmuTOS en deze te gebruiken op echte hardware of in een compatibele emulator zoals Hatari.
