Efekt Einstellunga: Czy działające rozwiązanie jest zawsze najlepsze?

„Zawsze tak się robiło”. „Lepszy znany zły niż nieznany dobry”. Ortodoksyjni ekonomiści, którzy przez dekady polecają te same recepty. Nieugięci szefowie odrzucający nowe narzędzia. Słyszałeś to w pracy, w szkole, w mediach, wśród przyjaciół i rodziny. Ta negatywna tendencja do powtarzania wcześniejszych rozwiązań i niebrania pod uwagę innych możliwości jest o wiele częstsza, niż nam się wydaje, i ma nazwę: Efekt Einstellunga.

Wszyscy znamy pojęcie „pamięci mięśniowej”. Jeśli zadanie motoryczne powtarza się znaczną liczbę razy, człowiek będzie w stanie wykonać je przy minimalnym świadomym wysiłku, nie tracąc szybkości ani precyzji. Wszystkie te filmy o „nadzwyczajnych pracownikach” na YouTube to doskonałe przykłady pamięci mięśniowej, swego rodzaju „mechanizacji” pracy fizycznej. Jednak prawda jest taka, że stan umysłu również może zostać zmechanizowany, zwłaszcza przy rozwiązywaniu problemów.

Załóżmy, że napotykasz problem i znajdujesz dobre rozwiązanie. W przyszłości pojawia się inny problem o podobnych cechach i ponownie stosujesz to samo rozwiązanie. Cykl powtarza się (podobny problem – to samo rozwiązanie), ale ma to wadę: powtarzanie tego rozwiązania nie pozwala ci dostrzec ani wdrożyć alternatywnych pomysłów, które mogłyby być bardziej odpowiednie i/lub efektywne. Nagromadzenie wcześniejszych doświadczeń przekształca się w poznawcze uprzedzenie, negatywny efekt, z którego nie zawsze łatwo się wydostać: Efekt Einstellunga.

Eksperyment Luchinsa z trzema dzbanami

Jeden z najbardziej znanych eksperymentów dotyczących Efektu Einstellunga sięga roku 1942, kiedy to Abraham Luchins przeprowadził doświadczenie z trzema dzbanami na wodę: do dzbana „A” wchodzi 127 jednostek wody, do „B” 21 jednostek, a do „C” 3 jednostki. Celem jest napełnianie i opróżnianie dzbanów tak, aby odmierzyć dokładnie 100 jednostek, ale z zastrzeżeniem: napełniając dzban, zawsze trzeba go napełnić do pełna, bez wyjątków.

Rozwiązanie nie jest skomplikowane: bierzemy dzban „A” napełniony do pełna i używamy go do napełnienia dzbana „B”, co pozostawia 106 jednostek w dzbanie „A”. Drugi i trzeci krok polegają na użyciu dzbana „A” do napełnienia dzbana „C” dwukrotnie (z opróżnieniem pomiędzy). Luchins kontynuował eksperyment, przedstawiając podobne zadania, które uczestnicy szybko rozwiązywali, stosując tę trójkrokową mechanikę.

Jednak w jednym z zadań Luchins użył trzech dzbanów o pojemności 23, 49 i 3 jednostek, z celem odmierzenia 20 jednostek. Zdecydowana większość uczestników przyjęła wcześniejsze trójkrokowe rozwiązanie (użyć dzbana o pojemności 49 do napełnienia dzbana o pojemności 23, a następnie dwukrotnie napełnić dzban o pojemności 3), co spełnia warunek końcowy... ale w trakcie tego procesu zignorowali bardziej bezpośrednie rozwiązanie, którym było użycie dzbana o pojemności 23 do napełnienia dzbana o pojemności 3, całkowicie pomijając dzban o pojemności 49 i oszczędzając jeden krok. Kiedy Luchins ostrzegł grupę: „nie bądźcie ślepi”, ponad połowa użyła krótkiego rozwiązania.

Co możemy z tego wyciągnąć? Że ludzki mózg potrafi być skuteczny w znajdowaniu rozwiązania, ale samo rozwiązanie może już takie nie być. Ludzie mają tendencję do przyswajania rozsądnej zasady i interpretowania jej jako „prawdziwej”, dopóki nie udowodni się czegoś przeciwnego, albo trzymają się konkretnego zachowania, dopóki nie przestanie działać, a mimo to nie wahają się wracać do tego, co wcześniej okazało się „właściwe”, jeśli nadarzy się okazja. Czy doświadczyłeś tego wcześniej, albo znasz kogoś, kto mógłby być uwięziony w tym efekcie? Zostaw komentarz!