Dziobak… zwierzę, które stało się chodzącym memem: kaczy dziób, łapy i ciało wydry, ogon bobra, jest ssakiem, składa jaja i żyje w Australii. Ale to nie koniec historii! Dziobak posiada solidny mechanizm ataku i obrony oparty na truciźnie, którą wstrzykuje za pomocą pary ostrog umieszczonych na tylnych łapach. Jak potężny jest jad dziobaka? Czy mógłby zabić człowieka…?
Dziobak jest fascynujący, co do tego nie mamy wątpliwości. Poza uroczymi wiralowymi zdjęciami z młodymi, ten ssak zdołał wprawić ekspertów na całym świecie w zakłopotanie. Musimy wiedzieć o nim znacznie więcej, zwłaszcza jeśli chcemy go chronić, ponieważ jest to zwierzę „prawie zagrożone”.
Na przykład zespół Uniwersytetu w Kopenhadze zsekwencjonował cały genom dziobaka i potwierdził pewne aspekty, takie jak dziesięć chromosomów płci (pięć X i pięć Y), obecność jednego z genów VTG, które pozwalają mu składać jaja (utracił pozostałe dwa 130 milionów lat temu), oraz utratę zębów 120 milionów lat temu, kiedy zniknęły cztery z ośmiu genów odpowiedzialnych za ich rozwój. Jednak to, co nas tu zgromadziło, to jad dziobaka. Jak powstaje i co może zrobić?
Odkrywając jad dziobaka
Dziobak należy do bardzo małej grupy ssaków zdolnych do wytwarzania jadu. Odpowiadają za to tzw. gruczoły kruszeczkowe (o kształcie podobnym do nerki) znajdujące się w górnych partiach ud. Gruczoły są połączone z dwoma ostrogami piętowymi na tylnych łapach i występują wyłącznie u samców.
Ostrogi są połączone z małą kością, która umożliwia pewien ruch (i lepsze kąty ataku), choć zwykle pozostają w rozluźnionej pozycji na kończynie. U samic ostrogi są szczątkowe, nigdy nie rozwijają się i odpadają przed ukończeniem 12. miesiąca życia.
Jad zawiera co najmniej 19 peptydów, które podzielono na trzy kategorie: peptydy podobne do defensyn (związane z produkcją jadu u gadów), peptydy natriuretyczne typu C oraz czynniki wzrostu nerwów. Wyróżnia się również obecność D-aminokwasów, co jest jedynym przypadkiem w układach ssaków. Jakby tego było mało, jad ma powiązania z gatunkami, które nie należą do linii ewolucyjnej dziobaka, takimi jak ryby, gady, pająki i rozgwiazdy.
Te cechy czynią jad dziobaka bardzo silną substancją, zdolną do sparaliżowania i zabicia małych zwierząt… ale nie jest śmiertelny dla ludzi. Jednak wiele raportów zgadza się, że „ukąszenie” dziobaka jest niezwykle bolesne, do tego stopnia, że nawet morfina nie jest skuteczna. Ofiary rozwijają obrzęk wokół miejsca wkłucia, a w niektórych przypadkach dochodzi do hiperalgezji, która może utrzymywać się miesiącami.
Więc dlaczego? Po co dziobakowi jad? Jego produkcja wzrasta w okresie godowym, a najbardziej prawdopodobna teoria głosi, że jad jest bronią ofensywną służącą do ustanowienia dominacji i utrzymania terytorium.
